„Przelałem ci pieniądze przez pomyłkę, oddasz?": oszustwo na odwrócony przelew

Dostajesz wiadomość na WhatsAppie, SMS albo telefon z nieznanego numeru: „Przepraszam, przez pomyłkę wysłałem ci 150 euro, pomyliłem numer, możesz mi je oddać?". Brzmi to uprzejmie, wiarygodnie i odwołuje się do czegoś bardzo ludzkiego: nie chcesz zatrzymywać pieniędzy, które nie są twoje. To jest haczyk. To oszustwo, znane w Hiszpanii jako „odwrócony Bizum" (Bizum to hiszpańska usługa natychmiastowych płatności mobilnych, podobna do BLIK-a w Polsce), ma kilka wersji, a w każdej z nich to ty tracisz pieniądze. Złota zasada jest prosta: nigdy sam nie zwracaj pieniędzy „wysłanych przez pomyłkę"; sprawdź to w aplikacji swojego banku i pozwól, żeby bank się tym zajął.

Jak działa oszustwo na odwrócony przelew?

Są trzy warianty i warto znać je wszystkie, bo początkowa rozmowa jest niemal identyczna:

• Pieniędzy nie ma: to przebrana prośba o płatność. Oszust niczego ci nie wysłał. To, co dostajesz, to prośba o przelew, a na czacie naciska, żebyś „zaakceptował zwrot" albo „potwierdził odbiór". Jeśli zaakceptujesz tę prośbę, pieniądze wypływają z twojego konta na jego. To najczęstszy wariant i opiera się na tym, że wiele osób na pierwszy rzut oka nie odróżnia otrzymania pieniędzy od płacenia.
• Pieniędzy nie ma: to fałszywy zrzut ekranu. Dostajesz zrzut ekranu rzekomego potwierdzenia albo SMS udający twój bank („Otrzymałeś 150,00 €"). Nic z tego nie widać na twoim koncie, ale wiadomość jest na tyle przekonująca, że sam robisz przelew „zwrotny".
• Pieniądze są prawdziwe — i to jest właśnie problem. W najbardziej dopracowanej wersji wpływ jest prawdziwy: pochodzi z przejętego konta albo z karty, której transakcja zostanie potem zakwestionowana. Prosi się cię o zwrot, ale na inny numer albo inne konto („to konto mojej mamy", „moje jest zablokowane"). Jeśli to zrobisz, stanie się dwojako: gdy prawowity właściciel zareklamuje transakcję, pieniądze zostaną ściągnięte z twojego konta, a to, co wysłałeś, przepadnie; a do tego przeniesiesz pieniądze pochodzące z przestępstwa, co może nieświadomie zrobić z ciebie słupa piorącego pieniądze dla grupy przestępczej.

We wszystkich przypadkach scenariusz się powtarza: uprzejmość, odrobina pośpiechu („potrzebuję ich dziś na czynsz") i prośba, żebyś zadziałał sam, szybko i poza kanałami banku.

Jak rozpoznać oszustwo na odwrócony przelew?

Te sygnały powinny cię zatrzymać:

1. Nieznajomy informuje cię o pomyłce, którą tylko ty możesz „naprawić". Ktoś, kto naprawdę się pomylił, zwykle zgłasza się do własnego banku, a nie pisze do obcej osoby.
2. Dostajesz prośbę o płatność, a nie wpływ. W aplikacji płatniczej lub bankowej prośba pojawia się jako coś, co musisz zaakceptować albo odrzucić. Otrzymanie pieniędzy nigdy nie wymaga akceptowania czegokolwiek ani wpisywania PIN-u.
3. „Dowodem" jest zrzut ekranu albo SMS, a nie operacja widoczna na twoim koncie.
4. Prosi się cię o zwrot na inny numer albo konto niż to, z którego rzekomo przyszła wpłata.
5. Jest pośpiech albo naciski, gdy się wahasz, lub coraz bardziej rozpaczliwe wiadomości głosowe.
6. Kwota się nie zgadza: „chciałem wysłać 15 euro, a wpisałem 150, oddaj mi różnicę".

Jeśli pasuje choć jeden z tych sygnałów, zatrzymaj się i sprawdź, zanim ruszysz choćby jedno euro.

Co mam zrobić teraz?

1. Nie odpowiadaj w pośpiechu i niczego nie akceptuj. Jeśli masz oczekującą prośbę o płatność, odrzuć ją. Nic się nie stanie, jeśli nie odpiszesz na czacie.
2. Sam otwórz aplikację swojego banku, bez klikania linków z wiadomości, i sprawdź historię. Jest prawdziwy wpływ czy nie? Ufaj tylko temu, co widzisz na koncie, nigdy zrzutom ekranu ani SMS-om.
3. Jeśli nie ma żadnego wpływu, wiesz, że to oszustwo: zablokuj numer i zgłoś go.
4. Jeśli wpływ jest prawdziwy, nie zwracaj go sam. Ani na numer, który do ciebie pisze, ani na inne konto. Ale też go nie zatrzymuj: te pieniądze nie są twoje. Zadzwoń do banku na jego oficjalny numer (ten z aplikacji, z karty lub ze strony banku) albo skorzystaj z czatu w aplikacji i wyjaśnij, że otrzymałeś niespodziewaną kwotę, a nieznajomy żąda jej zwrotu. To bank może zwrócić ją nadawcy właściwą drogą i to udokumentować.
5. Zachowaj dowody: zrzuty ekranu czatu, numer, wiadomości głosowe i otrzymaną prośbę. Przy prawdziwym wpływie zapisz datę, godzinę i kwotę.
6. Zablokuj i zgłoś numer w katalogu numerów spamowych, żeby inni mogli go rozpoznać.

Ważna uwaga: jeśli ktoś, kogo naprawdę znasz, mówi, że się pomylił, rozwiązanie jest takie samo, tylko bez podejrzeń: sprawdź operację w aplikacji i, jeśli jest prawdziwa, zwróć pieniądze temu samemu kontaktowi, który je wysłał, nigdy na nowe konto.

A jeśli już zwróciłem pieniądze albo zaakceptowałem prośbę?

Nie obwiniaj się: ten trik jest zaprojektowany właśnie po to, żeby wykorzystać dobrą wiarę. Działaj szybko:

• Jak najszybciej zadzwoń do banku na oficjalny numer, wyjaśnij, że padłeś ofiarą oszustwa, i poproś o próbę zatrzymania lub cofnięcia transakcji. Płatności natychmiastowe realizują się od razu i nie zawsze da się je odzyskać, ale im wcześniej zgłosisz sprawę, tym większe szanse.
• Jeśli w trakcie rozmowy proszono cię o hasła lub kody (np. kod, który przyszedł SMS-em), zmień dane logowania do bankowości internetowej i poinformuj o tym bank: mogą być kolejne próby.
• Złóż zawiadomienie. W Hiszpanii na Policía Nacional lub w Guardia Civil; w innych krajach na policji. Zabierz zrzuty ekranu, numer i potwierdzenie transakcji. Zawiadomienie jest potrzebne do każdej późniejszej reklamacji.
• Jeśli otrzymałeś prawdziwy wpływ i przekazałeś go na inne konto, powiedz o tym w zawiadomieniu i w banku. To, że nieświadomie pomogłeś, nie czyni cię winnym, ale wczesne wyjaśnienie cię chroni.

Więcej o sposobach odzyskania pieniędzy przeczytasz w artykule jak odzyskać pieniądze po oszustwie telefonicznym.

Gdzie to zgłosić i kto może pomóc?

• W Hiszpanii Policía Nacional (091) lub Guardia Civil (062), aby złożyć zawiadomienie; w razie groźby lub bezpośredniego zagrożenia dzwoń pod 112, numer alarmowy w całej UE. W innych krajach policja.
• W Hiszpanii infolinia 017 INCIBE, bezpłatna i poufna, gdzie doradzą, co zrobić i jak zabezpieczyć konta; Oficina de Seguridad del Internauta (OSI) przy INCIBE publikuje ostrzeżenia o trwających kampaniach oszustw. W innych krajach krajowy zespół ds. cyberbezpieczeństwa (w Polsce np. CERT Polska).
• Twój bank, zawsze pod oficjalnym numerem, nigdy pod tym, który poda oszust.

Najczęstsze pytania

Czy ktoś może zabrać mi pieniądze tylko dlatego, że zna mój numer do płatności mobilnych? Nie. W usługach takich jak Bizum pieniądze wychodzą z twojego konta tylko wtedy, gdy sam je wyślesz albo zaakceptujesz prośbę. Dlatego oszustwo potrzebuje twojego działania: odrzucanie niespodziewanych próśb to najlepsza ochrona. Tutaj opisujemy najczęstsze oszustwa z aplikacjami płatniczymi.

Naprawdę ktoś wpłacił mi pieniądze. Czy nie uczciwiej będzie oddać je samemu bezpośrednio? Uczciwie jest ich nie zatrzymywać, a bezpieczny sposób, żeby ich nie zatrzymać, prowadzi przez bank. Zwracając je sam, zwłaszcza na inne konto, możesz stracić własne pieniądze, gdy pierwotny wpływ zostanie cofnięty, i nieświadomie wziąć udział w oszukańczym przelewie.

Dzwoni ktoś, kto podaje się za pracownika mojego banku, żeby „pomóc mi zwrócić" pieniądze. Mogę mu ufać? Uważaj. To częste połączenie: po wiadomości o „pomyłce" przychodzi telefon od fałszywego banku. Rozłącz się i sam zadzwoń na oficjalny numer. Wyjaśniamy, jak sprawdzić, czy telefon z banku jest prawdziwy.

A jeśli wiadomość przychodzi z numeru znajomego? Zadzwoń do niego, zanim cokolwiek zrobisz. Jeśli jego konto WhatsApp zostało przejęte, oszust pisze w jego imieniu.

W skrócie

Na wiadomość „przelałem ci pieniądze przez pomyłkę" kolejność jest taka: niczego nie akceptuj, sprawdź w aplikacji, czy wpływ istnieje, odrzuć każdą prośbę, nigdy sam nie przelewaj pieniędzy na inne konto i pozwól działać bankowi. Jeśli już dałeś się nabrać: najpierw bank, potem zawiadomienie. NoCall pomaga rozpoznać podejrzane numery, zanim odbierzesz, a jeśli dostałeś taką wiadomość, zgłoś ją w katalogu numerów spamowych NoCall: twoje ostrzeżenie może uchronić kolejną osobę.